Katedra Św. Jakuba

(ul. Staszica 12) Kościół św. Jakuba zbudowano w II poł. XIV w. W 1596 r. w części drewnianą wieżę kościoła zastąpiono nową. Utrzymana jest, jak cały kościół, w stylu gotyckim. Ma 63 m wysokości. W 1721 r. kaplice boczne kościoła przebudował Piotr Olchowski z Reszla. W 1864 r. świątynia groziła zawaleniem i musiano ją zamknąć. Po generalnym remoncie z lat 1866–1868 oddano ją do użytku, ale prace nad ostateczną restauracją wnętrza trwały jeszcze kilkanaście lat. W 1896 r. w kościele wybuchł pożar, który spowodował duże straty. Co najmniej od roku 1565 w kościele wygłaszano kazania w języku polskim. W ciągu wieków świątynię odwiedzali wybitni Polacy: Jan Dantyszek, Marcin Kromer i Ignacy Krasicki – wszyscy trzej piastujący godność biskupów warmińskich oraz król Władysław IV (w 1635 r.). W latach 1898–1900 funkcję organisty pełnił tu Feliks Nowowiejski, kompozytor m.in. „Roty” i „Legendy Bałtyku”. Od 1945 r. kościół miał rangę prokatedry, od 1973 r. konkatedry, od 2004 r. bazyliki mniejszej. Latem odbywają się w nim Olsztyńskie Koncerty Organowe.

W 1807 r., podczas wojen napoleońskich, Francuzi przetrzymywali w nim ok. półtora tysiąca jeńców rosyjskich, którzy, chroniąc się przed zimnem, spalili znaczną część drewnianego wyposażenia świątyni. Mimo to zachowała się w kościele część zabytków ruchomych: gotyckich (m.in. tabernakulum ścienne z kratą gotycką i tryptyk późnogotycki), renesansowych (m.in. dekoracja malarska tabernakulum ściennego, tryptyk św. Krzyża i świeczniki), barokowych (rzeźby apostołów: św. Andrzeja i św. Jakuba Starszego, krucyfiks ponadnaturalnej wielkości, obraz Matki Boskiej Różańcowej, chrzcielnica i in.).